Ik was achttien en stond op het punt om Industrieel Product Ontwerpen te gaan studeren, toen mijn oude artistieke tante me daarover bevroeg. Zoals oude tantes dat kunnen, met een onuitgesproken maar duidelijk zichtbaar wantrouwen tegen de moderne tijd.
Zou ik leren ontwerpen met pen en papier, of met de computer? Toen ik vertelde over de computer kwam meteen het oordeel: met een computer zou je nooit een ontwerp met een ziel kunnen maken. En daarmee was de discussie wat haar betreft ook beëindigd.
Ik vond het gezeur. Gezeur van oude mensen bij wie het vroeger beter was. Een pessimistische, traditionele kijk op een wereld waarin zij minder lang hoefden te leven dan ik. Want natuurlijk kun je met een computer sneller en beter werken.
Maar vooral: zij vond zichzelf een kunstenares. Mijn opleiding leidde me niet op om kunst te maken. Ik ging leren om goede spullen te maken. Waar mensen meer mee konden dan er alleen naar kijken.
Toch moet ik de laatste tijd vaak aan dat gesprek denken. In de vele discussies over AI in het onderwijs, in de media én in de literatuur. Literaire prijzen doen onderzoeken naar winnende verhalen, omdat een detector als Pangram ze als AI-tekst markeert. De Volkskrant ontdekte dat premier Jetten honderden berichten op sociale media met AI liet schrijven. Daar zat ook een bericht bij over de excuses aan de Molukse gemeenschap. Steeds klinkt dezelfde vraag: is dat erg?
En dan ontstaat er vaak een gesprek over waar de grens zou moeten liggen waarbij AI een toegestaan hulpmiddel is. Is een schrijver die zelf de tekst schrijft, maar AI gebruikt voor research een schrijver? En geldt dat ook voor een politicus als hij een bericht plaatst? En natuurlijk komt direct daarna de vervolgvraag: hoe checken we dan of die grens overschreden wordt? Werkt die detector wel? Is de verdenking terecht?
Het leidt af van wat ik de werkelijke vraag vind: bedrieg je de boel als je AI gebruikt? En waarom zou een schrijver dat wel doen, en een ontwerper niet?
En met het gesprek met mijn tante in het achterhoofd zocht ik naar parallellen. Samen met AI, uiteraard. En ik kwam terecht bij de fotografie.
In 1859 noemde de Franse dichter Baudelaire de fotografie de dodelijkste vijand van de kunst. De camera zou de schilder overbodig maken. Wat er werkelijk gebeurde, was iets anders. De fotografie werd een eigen kunstvorm, met een eigen ambacht. De camera maakt het beeld, maar de fotograaf kiest het kader, het moment en het licht. Zoals een schilder weet hoe hij de verf moet mengen en zijn kwast moet vasthouden om het juiste effect in het schilderij te brengen, weet de echte fotograaf hoe hij zijn toestel moet instellen om het juiste beeld te vangen.
Maar er gebeurde nog iets anders: de schilderkunst hoefde de werkelijkheid niet meer vast te leggen. Er ontstonden nieuwe stromingen, van het impressionisme tot de abstracte kunst van Kandinsky en Mondriaan. De fotografie gaf ruimte aan de schilderkunst om zich verder te ontwikkelen.
Maar ook de fotografie bleef niet het ambacht dat het was. De donkere kamer met chemicaliën, timing en geduld waarin een belangrijk deel van het resultaat bepaald werd verdween toen de camera digitaal werd. Photoshop kwam ervoor in de plaats, met een nieuw ambacht.
Toen kwamen de smartphones met steeds betere lenzen en ineens was iedereen fotograaf.
Bij elke nieuwe technologie verschuift het ambacht. Maar het verdwijnt niet want het gaat uiteindelijk niet om het gereedschap. Het gaat om wat jij eraan toevoegt.
Een voorbeeld van hoe ver dat kan gaan, liet Maurizio Cattelan zien. In 2019 plakte hij op Art Basel in Miami een banaan met ducttape aan de muur. Hij noemde het werk Comedian. In 2024 werd dat werk bij Sotheby's verkocht voor 6,2 miljoen dollar. De banaan zelf was die dag gekocht voor 35 cent. De waarde zat in het certificaat en de instructie om de banaan op te hangen en te vervangen, die bij de koop hoorden.
Het kunstwerk werd talloze keren geïmiteerd. Maakte dat iedereen tot een kunstenaar? Nee, want het was niet het origineel; het miste het certificaat.
‘Dat kan mijn kind ook’. Het wordt ook gezegd over de moderne kunst. Het antwoord is altijd hetzelfde: ja, maar het deed het niet. Het werk zit niet in de banaan. Het zit in het idee, in de keuze, en in de vraag wie die keuze maakte. Dat certificaat is letterlijk het bewijs van de menselijke toevoeging.
En daar ligt volgens mij de grens met bedrog. Bedrog is niet dat je gereedschap gebruikt. Bedrog is dat je het certificaat vervalst. Dat je een toevoeging suggereert die je niet hebt geleverd. Van een romanschrijver verwachten we dat de zinnen van hem zijn, want daar zit zijn stem. Een premier die persoonlijke betrokkenheid toont bij een excuus, belooft iets. Schrijft een chatbot precies die betrokkenheid, dan klopt de belofte niet meer.
Bij de ontwerper zit de toevoeging ergens anders: in het idee en de keuzes, niet in elke lijn. Dat is geen wezenlijk verschil met de kunstenaar, maar een verschil in waar de toevoeging zit. En die plek verschuift met elke nieuwe technologie.
Als ik mijn tante nu zou spreken, zou ik misschien met haar een gesprek kunnen voeren over bezielde ontwerpen die mét een computer gemaakt zijn. Er is immers vrijwel niets anders en dus zou zij die ontwerpen ook in huis hebben. En dan zouden we het gesprek misschien hebben kunnen verleggen naar hoe het ambacht veranderd is, maar de essentie van het vak hetzelfde is gebleven.
Met AI wordt die vraag lastiger dan ooit, want AI voert niet alleen uit. Het stelt ook voor. Misschien gebeurt er wat er met de fotografie gebeurde. Misschien ontstaat er een nieuw vak, dat we nu nog niet zien, omdat we kijken met de ogen van het oude.
Dan gaat het debat dus niet over hoe AI het schrijven beschadigt, maar over welk ambacht er straks bij komt.
Zoals ik al zei: ik heb voor dit stuk AI gebruikt. Om bronnen op te zoeken, van de Volkskrant tot Sotheby's, en een eerste opzet te schrijven. De herinnering aan mijn tante is van mij. Net als de vraag, en de keuzes: welke voorbeelden erin bleven en welke eruit gingen, en wat ik herschreef.
Ik haalde dit stuk zelf door Pangram. Die markeerde één alinea als AI. Ik heb die herschreven, niet om de detector te misleiden, maar omdat ik hem zelf ook te glad vond.
Dat is mijn certificaat.